Irem
New member
“Pirahen” Ne Demek? Bir Eski Kelimenin Peşinde İstanbul Sokaklarında
Geçenlerde eski kelimelerin anlamlarına bakarken “pirahen” kelimesine rastladım. Açıkçası ilk gördüğümde kelimenin anlamının bugünkü karşılığından çok daha farklı, hatta biraz gizemli bir şey olduğunu düşündüm. Osmanlıca metinlerde geçen kelimelerin çoğunda olduğu gibi, “pirahen” de kulağa yalnızca bir kelime gibi gelmiyor; sanki arkasında başka bir dönemin insanlarını, kıyafetlerini ve günlük hayatını taşıyor.
Sözlüklerde karşılığı oldukça sade: pirahen veya pîrahen, Farsça kökenli bir kelime olup “gömlek, mintan” anlamına geliyor. Osmanlıca yazımı ise پيراهن şeklinde. LUGGAT+1
Fakat mesele burada bitmiyor.
Çünkü “gömlek” dediğimizde bugün aklımıza daha çok modern bir kıyafet geliyor. Oysa eski metinlerde pîrahen kelimesi, kıyafetin ötesinde edebî, sosyal ve hatta sembolik anlamlar kazanabiliyor. Ben de bu kelimeyi araştırırken zihnimde küçük bir hikâye kurdum. Gelin, birlikte o hikâyenin içine girelim.
Eski Sandığın İçinden Çıkan Kelime
İstanbul'da eski bir evin tavan arasında olduğunuzu düşünün.
Duvarlarda zamanın bıraktığı izler, ahşap kirişlerde yılların karartısı ve bir köşede artık kullanılmayan eski bir sandık...
Hikâyemizin kahramanı Murat, dedesinden kalan evin eşyalarını düzenlemek için yukarı çıktığında bu sandığı fark ediyor. Sandığın kilidi yıllar önce bozulmuş. İçinden birkaç eski mektup, sararmış fotoğraf ve el yazısıyla tutulmuş notlar çıkıyor.
Murat tarih konusunda meraklı biri. İlk yaptığı şey belgeleri tarihlerine göre sıralamak oluyor. Bir kâğıtta 1900'lerin başlarına ait olduğunu düşündüğü birkaç satır görüyor:
“Pîrahen-i ...”
Kelimenin devamı silinmiş.
Murat kaşlarını çatıyor.
“Pîrahen ne acaba?”
Tam o sırada kız kardeşi Elif içeri giriyor.
Elif, Murat gibi belgeleri sınıflandırmaya çalışmıyor. Önce eski kumaş parçasına dokunuyor.
“Bence burada sadece bir kıyafetten söz edilmiyor,” diyor.
Murat gülümsüyor:
“Önce kelimenin sözlük anlamını bulalım. Sonra yorumlarız.”
İşte burada iki farklı yaklaşım ortaya çıkıyor. Murat doğrudan sonuca ulaşmak, kelimeyi çözmek ve metni anlamlandırmak istiyor. Elif ise kelimenin insan hayatındaki yerini, onu kullanan kişinin neden o kelimeyi seçmiş olabileceğini düşünüyor.
Aslında ikisinin yöntemi birbirinin karşıtı değil.
Biri “Bu ne?” diye soruyor.
Diğeri ise “Bunu neden böyle söylemiş?” diye.
Ve eski metinleri anlamaya çalışırken iki soru da son derece değerli.
Pirahen Kelimesinin Gerçek Anlamı
Araştırmanın ilk sonucu oldukça net.
Pîrahen, Farsça kökenli bir kelimedir ve “gömlek” anlamına gelir. Osmanlı Türkçesinde de bu kelime kullanılmıştır. Bazı sözlüklerde “pirehen” biçimine de rastlanır. “Mintan” karşılığı da verilir. LUGGAT+1
Kelimenin Farsça پیراهن biçiminden Osmanlı Türkçesine geçtiği de sözlük kaynaklarında belirtilmektedir. Kaikki
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var.
Bugünkü Türkçede “gömlek” dediğimiz şeyle eski dönemlerdeki gömlek kavramını birebir aynı düşünmemek gerekiyor. İstanbul Ansiklopedisi'ndeki “Gömlek” maddesinde, eski dönemlerde gömleğin vücudun üst kısmına giyilen bir giysi olduğu; erkek ve kadın gömleklerinin biçim ve uzunluk bakımından farklılaşabildiği anlatılıyor. Aynı kaynak, divan edebiyatında Türkçe “gömlek” yerine Farsça pîrahen/pîrehen kelimesinin kullanıldığını da belirtiyor. İstanbul Ansiklopedisi
Yani Murat'ın bulduğu kelime aslında oldukça somut bir nesneyi anlatıyordu.
Bir gömleği.
Ama hikâye burada daha ilginç bir hâl alıyordu.
Bir Gömlek Neden Şiire Girer?
Elif eski metni tekrar eline aldı.
“Bir düşün,” dedi. “Bir şair neden doğrudan ‘gömlek’ demek yerine ‘pîrahen’ desin?”
Murat bu kez hemen cevap vermedi.
Çünkü soru sözlükle çözülebilecek bir soru değildi.
Osmanlı edebiyatında Farsça ve Arapça kökenli kelimelerin yoğun kullanılması, yalnızca konuşma dilinin bir özelliği değildi. Şiirin estetik dünyası da bundan etkilenmişti. “Pîrahen” kelimesi de özellikle divan şiirinde karşımıza çıkabiliyordu.
İstanbul Ansiklopedisi, Nedim'in şiirlerinden örnekler vererek pîrahen kelimesinin divan şiirindeki kullanımını gösteriyor. İstanbul Ansiklopedisi
Bir şair için gömlek yalnızca kumaştan yapılmış bir eşya değildi.
Ten ile dış dünya arasında duran bir katmandı.
İnsanın bedenini örten bir şeydi.
Bu nedenle şiirde mahremiyet, güzellik, beden ve aşk gibi konularla birlikte anılabiliyordu.
Murat eski sayfaları incelerken bunu fark etti.
“Demek ki kelimenin anlamı tek başına yetmiyor,” dedi.
Elif başını salladı.
“Evet. Kelimenin bir de yaşadığı dünya var.”
Pirahen-i İsmet Ne Demektir?
Tam bu noktada araştırmaları başka bir ifadeye ulaştı:
Pîrahen-i ismet.
Bu ifade bazı Osmanlıca sözlüklerde “namus perdesi” şeklinde açıklanıyor. sorularlarisale.com+1
Buradaki yapı da oldukça dikkat çekici.
“Pîrahen” gömlek demek.
“İsmet” ise genel olarak temizlik, masumiyet, namus, günahlardan sakınma ve ahlaki korunmuşluk gibi anlam alanlarına sahip bir kelime olarak açıklanıyor. Nedir Ne Demek
Dolayısıyla “pîrahen-i ismet” kelime kelime düşünüldüğünde “ismet gömleği” gibi bir yapı ortaya çıkar; deyimsel anlamıyla ise namus perdesi olarak kullanılır.
Geçenlerde eski kelimelerin anlamlarına bakarken “pirahen” kelimesine rastladım. Açıkçası ilk gördüğümde kelimenin anlamının bugünkü karşılığından çok daha farklı, hatta biraz gizemli bir şey olduğunu düşündüm. Osmanlıca metinlerde geçen kelimelerin çoğunda olduğu gibi, “pirahen” de kulağa yalnızca bir kelime gibi gelmiyor; sanki arkasında başka bir dönemin insanlarını, kıyafetlerini ve günlük hayatını taşıyor.
Sözlüklerde karşılığı oldukça sade: pirahen veya pîrahen, Farsça kökenli bir kelime olup “gömlek, mintan” anlamına geliyor. Osmanlıca yazımı ise پيراهن şeklinde. LUGGAT+1
Fakat mesele burada bitmiyor.
Çünkü “gömlek” dediğimizde bugün aklımıza daha çok modern bir kıyafet geliyor. Oysa eski metinlerde pîrahen kelimesi, kıyafetin ötesinde edebî, sosyal ve hatta sembolik anlamlar kazanabiliyor. Ben de bu kelimeyi araştırırken zihnimde küçük bir hikâye kurdum. Gelin, birlikte o hikâyenin içine girelim.
Eski Sandığın İçinden Çıkan Kelime
İstanbul'da eski bir evin tavan arasında olduğunuzu düşünün.
Duvarlarda zamanın bıraktığı izler, ahşap kirişlerde yılların karartısı ve bir köşede artık kullanılmayan eski bir sandık...
Hikâyemizin kahramanı Murat, dedesinden kalan evin eşyalarını düzenlemek için yukarı çıktığında bu sandığı fark ediyor. Sandığın kilidi yıllar önce bozulmuş. İçinden birkaç eski mektup, sararmış fotoğraf ve el yazısıyla tutulmuş notlar çıkıyor.
Murat tarih konusunda meraklı biri. İlk yaptığı şey belgeleri tarihlerine göre sıralamak oluyor. Bir kâğıtta 1900'lerin başlarına ait olduğunu düşündüğü birkaç satır görüyor:
“Pîrahen-i ...”
Kelimenin devamı silinmiş.
Murat kaşlarını çatıyor.
“Pîrahen ne acaba?”
Tam o sırada kız kardeşi Elif içeri giriyor.
Elif, Murat gibi belgeleri sınıflandırmaya çalışmıyor. Önce eski kumaş parçasına dokunuyor.
“Bence burada sadece bir kıyafetten söz edilmiyor,” diyor.
Murat gülümsüyor:
“Önce kelimenin sözlük anlamını bulalım. Sonra yorumlarız.”
İşte burada iki farklı yaklaşım ortaya çıkıyor. Murat doğrudan sonuca ulaşmak, kelimeyi çözmek ve metni anlamlandırmak istiyor. Elif ise kelimenin insan hayatındaki yerini, onu kullanan kişinin neden o kelimeyi seçmiş olabileceğini düşünüyor.
Aslında ikisinin yöntemi birbirinin karşıtı değil.
Biri “Bu ne?” diye soruyor.
Diğeri ise “Bunu neden böyle söylemiş?” diye.
Ve eski metinleri anlamaya çalışırken iki soru da son derece değerli.
Pirahen Kelimesinin Gerçek Anlamı
Araştırmanın ilk sonucu oldukça net.
Pîrahen, Farsça kökenli bir kelimedir ve “gömlek” anlamına gelir. Osmanlı Türkçesinde de bu kelime kullanılmıştır. Bazı sözlüklerde “pirehen” biçimine de rastlanır. “Mintan” karşılığı da verilir. LUGGAT+1
Kelimenin Farsça پیراهن biçiminden Osmanlı Türkçesine geçtiği de sözlük kaynaklarında belirtilmektedir. Kaikki
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var.
Bugünkü Türkçede “gömlek” dediğimiz şeyle eski dönemlerdeki gömlek kavramını birebir aynı düşünmemek gerekiyor. İstanbul Ansiklopedisi'ndeki “Gömlek” maddesinde, eski dönemlerde gömleğin vücudun üst kısmına giyilen bir giysi olduğu; erkek ve kadın gömleklerinin biçim ve uzunluk bakımından farklılaşabildiği anlatılıyor. Aynı kaynak, divan edebiyatında Türkçe “gömlek” yerine Farsça pîrahen/pîrehen kelimesinin kullanıldığını da belirtiyor. İstanbul Ansiklopedisi
Yani Murat'ın bulduğu kelime aslında oldukça somut bir nesneyi anlatıyordu.
Bir gömleği.
Ama hikâye burada daha ilginç bir hâl alıyordu.
Bir Gömlek Neden Şiire Girer?
Elif eski metni tekrar eline aldı.
“Bir düşün,” dedi. “Bir şair neden doğrudan ‘gömlek’ demek yerine ‘pîrahen’ desin?”
Murat bu kez hemen cevap vermedi.
Çünkü soru sözlükle çözülebilecek bir soru değildi.
Osmanlı edebiyatında Farsça ve Arapça kökenli kelimelerin yoğun kullanılması, yalnızca konuşma dilinin bir özelliği değildi. Şiirin estetik dünyası da bundan etkilenmişti. “Pîrahen” kelimesi de özellikle divan şiirinde karşımıza çıkabiliyordu.
İstanbul Ansiklopedisi, Nedim'in şiirlerinden örnekler vererek pîrahen kelimesinin divan şiirindeki kullanımını gösteriyor. İstanbul Ansiklopedisi
Bir şair için gömlek yalnızca kumaştan yapılmış bir eşya değildi.
Ten ile dış dünya arasında duran bir katmandı.
İnsanın bedenini örten bir şeydi.
Bu nedenle şiirde mahremiyet, güzellik, beden ve aşk gibi konularla birlikte anılabiliyordu.
Murat eski sayfaları incelerken bunu fark etti.
“Demek ki kelimenin anlamı tek başına yetmiyor,” dedi.
Elif başını salladı.
“Evet. Kelimenin bir de yaşadığı dünya var.”
Pirahen-i İsmet Ne Demektir?
Tam bu noktada araştırmaları başka bir ifadeye ulaştı:
Pîrahen-i ismet.
Bu ifade bazı Osmanlıca sözlüklerde “namus perdesi” şeklinde açıklanıyor. sorularlarisale.com+1
Buradaki yapı da oldukça dikkat çekici.
“Pîrahen” gömlek demek.
“İsmet” ise genel olarak temizlik, masumiyet, namus, günahlardan sakınma ve ahlaki korunmuşluk gibi anlam alanlarına sahip bir kelime olarak açıklanıyor. Nedir Ne Demek
Dolayısıyla “pîrahen-i ismet” kelime kelime düşünüldüğünde “ismet gömleği” gibi bir yapı ortaya çıkar; deyimsel anlamıyla ise namus perdesi olarak kullanılır.